Duitse bezetting in Culemborg - Oorlogsslachtoffers Betuwe-West

Oorlogsslachtoffers uit gemeenten Buren, Culemborg en West Betuwe
Westbetuwse oorlogsslachtoffers
Ga naar de inhoud

Duitse bezetting in Culemborg

Gemeente Culemborg
Duitse bezetting van Culemborg 1940-1945

Culemborg was al sinds het begin van de Duitse bezetting een  Duitse garnizoensplaats waar gedurende de gehele oorlog Duitse  infanterie-eenheden werden opgeleid, meestal op regimentsgrootte.  Bij hun oefeningen  gebruikten de in Culemborg gelegerde Duitse troepen namaaktanks, gemaakt van gevoegde houten planken en gemonteerd op fietswielen.   Deze oefeningen vonden o.a. plaats  op het voormalige sportterrein van Vriendenschaar' op de  Westersingel.
Advertentie in de CC. van dec. 1942
Indien de luchtbeschermingsdienst van Culemborg zich aan haar taak zou onttrekken, dan zouden  militaire strafmaatregelen volgen, aldus een  Duits dreigement. In  en bij Culemborg waren enkele plaatsen zeer luchtaanvalgevoelig zoals: de  spoorbrug, het veer, het station, de Rijksstraatweg.
Vanaf het woonerf 'Dina' aan de Goilberdingerdijk tot aan het Fort Spoel te  Culemborg, stond vanaf 1942 tot aan de bevrijding zwaar luchtafweergeschut  opgesteld ter verdediging van de spoorbrug nabij Culemborg.  Vervolgens stonden aan de Lekdijk te Schalkwijk ter hoogte van de spoorbrug ook  een aantal zware kanonnen opgesteld.
De spoorbrug was vanaf het begin van de Duitse bezetting voorzien van een  springlading en lagen in het terrein onder de brug landmijnen. De brug werd dag  en nacht bewaakt door Duitse militairen. Het kwam regelmatig voor dat  geallieerde vliegtuigen een aanval op Duitse treinen deden, waarbij de  spoorbielzen in brand geraakten. De bevolking van de stad werd dan aangeraden de  ramen van hun huizen te openen voor het geval de spoorbrug in de lucht zou  vliegen.

Bunker  bij het Klein-Seminarie (Foto:Ypma)

Als onderdak voor alle activiteiten van het Duitse leger diende het Groot Seminarie alsmede diverse  gevorderde scholen.
Later kwam er in deze stad de staf van de Duitse Organisation Todt, een Duitse  bouworganisatie, die o.m. de West-Wall veelal met behulp van gevorderde  arbeidskrachten bouwde. Zij werd in de St.-Jozefschool aan de Ridderstraat te Culemborg gehuisvest.

Duitse parade op de Markt, met aansluitend het decoreren van  SS-militairen (fragmenten uit Duitse propagandafilm)

Er werd  door de Duitsers een zgn. flak-linie  (luchtafweergeschut)opgebouwd die vanaf Utrecht liep over  Culemborg-Geldermalsen-Zaltbommel-Hedel naar Den Bosch, die zowel de weg als de  spoorlijn tegen luchtaanvallen moest beschermen. De Duitsers hadden Flak opstellingen vanaf de Meubelfabriek 'de Palumbus'  tot de boerderij van  de familie Salarie, ter hoogte van het 'Piksenboogaardje', aan de  Beusichemsedijk te Culemborg opgesteld. Ook aan de Goilberdingerdijk stond luchtafweergeschut.
Langs de Beusichemsedijk,  in de uiterwaarden, hadden de Duitsers een groot aantal barakken opgesteld welke  meest dienden voor de verzorging en voor ammunitie, voedsel en andere  bevoorrading.

"Wachtpost  17", nabij de Beusichemse dijk, weggevoerd (foto vd Stroom)

Midden september 1944 kwam er een Duits Lazaret (hospitaal) in  de het Augustijnenklooster in de Ridderstraat en in toenemende mate werden Duitse verzorgings-en onderhoudseenheden  in de stad gevestigd.
Vanaf september 1944 werden de Culemborgse spoorbrug en het  veer bij Culemborg en Beusichem afgegrendeld. Op diverse torens en andere hoge  objecten maakten, dan wel versterkten, de Duitsers hun uitkijkposten o.a. de N-H  Barbarakerk en de flak-commandopost op Casa Blanca.
 
                       
Luchtaanval van geallieerden op 5 januari 1945 op de Culemborgse spoorbrug en spoorlijn (Top. Hist. Atl.)  
     
Ook de Culemborgse bevolking werd verplicht ingeschakeld voor bewakingsdiensten
                                     (Handschriften Collectie Wiggelinkhuizen)

         
Eind oktober 1944 waren de Duitsers zo bang voor sabotage aan de spoorbaan,  dat volwassen, mannelijke inwoners van Culemborg van tijd tot tijd moesten  wachtlopen langs de rails. Ieder duo kreeg een traject tussen vier  elektriciteitspalen aangewezen. Ondanks die bewaking werd er regelmatig  spoorrails vernield, zodat mensen die wachtdienst hadden dan werden vastgezet  door de Feldgendarmerie. Als represaille van zo'n sabotagedaad werden op 11  november door de Duitsers drie boerderijen/huizen bij de spoorbaan, ter hoogte waar de  sabotage was gepleegd, in brand gestoken. Aan de  Parallelweg Oost waren dit de boerderijen van de families Denekamp en van Bemmel  en aan de Parallelweg-West de boerderij van de familie Middelkoop.


Zgn.  Duitse vierling, 2cm afweergeschut

Tot 29 december 1944 brachten de Duitsers nog steeds troepen  naar het Land van Altena en de Bommelerwaard. Daarna trokken ze de troepen weer  terug uit de Bommelerwaard. Dit ging hoofdzakelijk over de spoorbrug te  Culemborg, die door het inleggen van een houten noodvloer, voor rijdend verkeer  bruikbaar was gemaakt. Zowel de brug als het veer werden door veel Duits  luchtafweergeschut (80 stuks van allerlei kaliber)beschermd. Desondanks werden beiden herhaaldelijk door geallieerde  jachtbommenwerpers aangevallen.
Het verplaatsen van de Duitse troepen gebeurde hoofdzakelijk 's nachts, omdat  overdag, bij redelijk vliegweer tenminste, geallieerde vliegtuigen doorlopend de  wegen en rivieroversteekplaatsen onder controle hielden.

Culemborgers, o.l.v. Organisation Todt,  groeven loopgraven in de  buurt van Beusichem (Foto's:Ypma)

In de uitvalswegen rond  Culemborg werden onder dwang van Nederlands‑Duitse officieren  verdedigingsstellingen  (bekijk  hier de  Culemborgse tekst van de zgn. Stellingbouw-meezinger) aangebracht door arbeiders uit Culemborg en de omliggende  dorpen.
Bij  deze tewerkstelling ging het bepaald niet altijd zachtzinnig toe en ook de  voedselvoorziening voor de arbeiders liet te wensen over. De laatste  stelling voor de algehele afsluiting van Culemborg was in aanbouw op de  Weidsteeg. Toen de oorlog was afgelopen was ook dit werk nagenoeg klaar.
  Duitse vordering van fietsen (Arch.  Cul) en Duitse maatregelen voor hun naderende aftocht  (Arch.  Cul)
Terug naar de inhoud